در قسمت نخست این ژورنال کلاب، اهمیت میزان پلاکت تزریقشده در فرآورده PRP و تأثیر آن بر پیامدهای درمانی در اختلالات اسکلتیعضلانی مورد بررسی قرار گرفت. در این بخش، سایر عوامل مؤثر بر کیفیت و اثربخشی درمان با PRP شامل استانداردسازی فرآیند تهیه، نوع PRP، حضور سلولهای خونی، آلودگی با گلبول قرمز و نحوه فعالسازی پلاکتها بررسی میشود.
اهمیت استانداردسازی فرآیند تهیه و تزریق PRP:
با وجود بیش از سه دهه تجربه استفاده از PRP در درمان مشکلات اسکلتیعضلانی، بسیاری از مطالعات انجامشده فاقد پروتکل استاندارد و قابل تکرار برای تهیه و تزریق PRP بودهاند.
در بررسی ۱۲۴ کارآزمایی بالینی منتشرشده بین سالهای ۲۰۰۰ تا ۲۰۲۴ مشخص شد که تنها حدود ۱۲ درصد از مطالعات، پروتکل جامع و کاملی از روش تهیه و استفاده از PRP ارائه کردهاند و کمتر از ۲۷ درصد مطالعات، تعداد پلاکت تزریقشده را گزارش کردهاند.
همچنین بررسی ۵۰۰ مطالعه مرتبط با PRP نشان داد که حدود ۴۴ درصد از مقالات دارای مشکلات تکنیکی بودهاند که در بخشی از آنها، اعتبار نتایج تحت تأثیر قرار گرفته است.
این یافتهها اهمیت استانداردسازی فرآیند تهیه، تعیین مشخصات دقیق محصول نهایی و گزارش کامل پارامترهای مرتبط با PRP را در مطالعات علمی و کاربردهای بالینی نشان میدهد.
اهمیت دوز پلاکت در اثربخشی درمان PRP:
یکی از مهمترین یافتههای این مقاله، نقش تعیینکننده تعداد پلاکت تزریقشده در ایجاد پاسخ درمانی مناسب است.
در مطالعهای که از دوز حدود ۱.۶ میلیارد پلاکت برای درمان استئوآرتریت زانو گرید ۲ تا ۳ استفاده شده بود، تفاوت معناداری بین گروه دریافتکننده PRP و گروه کنترل دریافتکننده سرم نمکی از نظر بهبود علائم طی ۱۲ ماه مشاهده نشد.
مطالعات دیگر نیز نشان دادهاند که تزریق مقادیر پایین پلاکت، از جمله کمتر از حدود ۲.۳ تا ۳.۵ میلیارد پلاکت، ممکن است اثر درمانی قابل توجهی ایجاد نکند.
بر اساس مرور مطالعات موجود، دوز حدود ۳.۵ تا ۴ میلیارد پلاکت در هر جلسه تزریق به عنوان حداقل دوز مؤثر پیشنهاد شده است.
همچنین برای دستیابی به اثرات درمانی مطلوب، مجموع تعداد پلاکتهای تزریقشده در طول دوره درمان اهمیت دارد و رسیدن به دوز تجمعی حدود ۱۰ میلیارد پلاکت، که معمولاً نیازمند چند جلسه تزریق است، میتواند نقش مهمی در بهینهسازی پاسخ درمانی داشته باشد.
بنابراین، عدم پاسخ مناسب به درمان در شرایطی که دوز پلاکت یا تعداد جلسات درمانی کافی نبوده است، نباید به عنوان عدم اثربخشی کلی PRP در نظر گرفته شود.
اثرات ضد درد PRP:
اگرچه PRP عمدتاً به دلیل توانایی در تحریک فرآیندهای ترمیمی و بازسازی بافت شناخته میشود، شواهد نشان میدهند که این فرآورده دارای اثرات ضد درد مستقل نیز هست.
مکانیسمهای احتمالی اثر ضد درد PRP شامل تغییرات نوروپلاستیک در مسیرهای انتقال درد، کاهش میانجیهای التهابی، تعدیل پاسخ ایمنی و افزایش فرآیندهای ترمیمی در محل تزریق است.
این ویژگی باعث شده است که PRP علاوه بر کاربردهای بازسازیکننده، در کنترل درد پس از برخی اعمال جراحی و همچنین درمان دردهای موضعی مورد توجه قرار گیرد.
تعداد و کیفیت پلاکتهای تزریقشده در ایجاد این اثرات نیز اهمیت دارد و دستیابی به دوز مناسب پلاکت میتواند نقش مهمی در تقویت اثرات ضد درد داشته باشد.
نقش نوع PRP در پیامدهای درمانی
یکی از نکات مهم در انتخاب نوع PRP، میزان لکوسیت موجود در فرآورده است.
در کاربردهای داخل مفصلی و درمانهایی با هدف کاهش درد، استفاده از LP-PRP (Leukocyte Poor PRP) یا PRP با تعداد پایین لکوسیت معمولاً ترجیح داده میشود.
در مقابل، در LR-PRP (Leukocyte Rich PRP) افزایش تعداد لکوسیتها، بهخصوص نوتروفیلها، میتواند موجب آزادسازی سایتوکاینهای التهابی و آنزیمهای ماتریکس متالوپروتئیناز شود. این عوامل ممکن است باعث تحریک محیط مفصل، افزایش التهاب و کاهش ظرفیت ترمیمی PRP شوند.
با این حال، تمام لکوسیتها اثر منفی ندارند. سلولهای تکهستهای مانند مونوسیتها و ماکروفاژها میتوانند در تنظیم پاسخ التهابی، ترمیم بافت و بازسازی مفصل نقش مثبت داشته باشند.
بر همین اساس، نسل جدید فرآوردههای PRP به سمت تنظیم دقیقتر ترکیب سلولی و افزایش سلولهای مفید ایمنی مانند PBMNCs (Peripheral Blood Mononuclear Cells) برای دستیابی به اثرات درمانی بهتر حرکت کرده است.
اهمیت حذف گلبولهای قرمز از فرآورده PRP:
وجود حداقل میزان ممکن گلبول قرمز (RBC) در محصول نهایی PRP اهمیت زیادی دارد.
تخریب گلبولهای قرمز میتواند باعث آزادسازی هموگلوبین و آهن شود که هر دو در ایجاد پاسخهای التهابی نقش دارند. همچنین تجمع هموسیدرین حاصل از تجزیه RBC میتواند اثرات سمی بر سلولها داشته و به بافت غضروف آسیب وارد کند.
فرآیند Eryptosis یا آپوپتوز گلبولهای قرمز نیز ممکن است با اختلال در مهاجرت و عملکرد سلولهای بنیادی، فیبروبلاستها و سلولهای تنظیمکننده التهاب، فرآیند ترمیم را تحت تأثیر قرار دهد.
بنابراین، یک فرآورده PRP ایدهآل باید دارای حداقل آلودگی با RBC بوده و ظاهر زردرنگ و شفاف داشته باشد.
فعالسازی پلاکتها: فعالسازی خارج از بدن یا داخل بدن؟
فعالسازی پلاکتها برای آزادسازی فاکتورهای رشد ضروری است و میتواند به دو روش انجام شود:
فعالسازی اگزوژن (Exogenous Activation)
در این روش، فعالسازی پلاکتها پیش از تزریق و با استفاده از موادی مانند کلسیم کلراید، کلسیم گلوکونات یا ترومبین انجام میشود.
اگرچه این روش باعث آزادسازی سریع فاکتورهای رشد میشود، اما آزاد شدن بخش زیادی از محتویات پلاکت پیش از تزریق میتواند مدت زمان اثرگذاری PRP را کاهش دهد.
فعالسازی اندوژن (Endogenous Activation)
در این روش، پلاکتها پس از تزریق و در تماس با کلاژن نوع ۱ و ماتریکس خارج سلولی بافت هدف فعال میشوند.
این فرآیند تدریجی باعث آزادسازی مداومتر فاکتورهای رشد شده و میتواند موجب ایجاد اثرات درمانی طولانیتر شود.
مطالعات نشان دادهاند که PRP فعالنشده نسبت به PRP فعالشده توانایی بیشتری در تحریک تکثیر سلولهای بنیادی مزانشیمی داشته و ظرفیت بالاتری برای فرآیندهای غضروفسازی و استخوانسازی دارد.
جمعبندی نهایی:
موفقیت درمان با PRP تنها به افزایش تعداد پلاکتها وابسته نیست، بلکه مجموعهای از عوامل شامل دوز واقعی پلاکت تزریقشده، تعداد جلسات درمانی، ترکیب سلولی PRP، میزان لکوسیت و RBC، نحوه فعالسازی پلاکتها و ویژگیهای بیمار در تعیین نتیجه نهایی نقش دارند.
بر اساس شواهد موجود، دستیابی به دوز تجمعی مناسب پلاکت، استفاده از فرآورده متناسب با بافت هدف و شخصیسازی فرمولاسیون PRP میتواند مسیر رسیدن به نتایج درمانی مطلوبتر را هموار کند.
در نهایت، رویکرد آینده در درمانهای مبتنی بر PRP به سمت استانداردسازی دقیقتر، انتخاب هوشمندانهتر ترکیب سلولی و طراحی پروتکلهای اختصاصی بر اساس شرایط هر بیمار پیش خواهد رفت.
